بسیاری از حقوق‌دانان و فرهیختگان جهان حقوق بشر را مهم‌ترین پدیده حقوق بین الملل در قرن بیستم دانسته‌اند. این پدیده مدرن و نوپدید زاییده اندیشه فردگرایی (اندیویدوالیزم) و نیز معلول ظهور اندیشه‌های جدید و وقایع هولناکی همچون جنگ‌های جهانی اول و دوم و آدم‌سوزی‌ها و نسل‌کشی‌ها و فجایع و مصائب دیگری است که از پی خودخواهی

بی‌حد و حصر انسان در جوامع بشری بروز و ظهور یافت. خصوصیت رابطه دیالکتیکی دوسویه میان تحولات و تطورات جوامع بشری از یک سو و نظام حقوقی حاکم بر آن جوامع از طرف دیگر موجبات پیدایش سویه جدیدی از نظام حقوق بین المللی به نام حقوق بشر را فراهم آورد.
در اصطلاح دانش حقوق، مهم‌ترین منبع حقوق بشر اعلامیه جهانی حقوق بشر است که در سال 1948 میلادی در مصوبه‌ای شامل سی اصل تدوین و تصویب شد. علی رغم تعلق حقوق بشر و مقولاتی همگن مانند حقوق بشردوستانه و حقوق شهروندی به دوران مدرن، به تعبیر استاد محمد شبستری در کتاب هرمنوتیک،کتاب و سنت، مبانی بعیده آن را در کتب مقدس ادیان مختلف و میراث فرهنگی تمدن‌های بشری شامل نوشته‌ها و آثار به جای مانده از بزرگان بشریت می‌توان مشاهده کرد. در اعلامیه جهانی حقوق بشر، آمیزه‌ای از ظلم ستیزی، عدالت‌طلبی، برادری، برابری و مساوات و نیز آسان‌گیری و مدارا دیده می‌شود که در دیوان حافظ نیز ردپایی از تمامی این مقولات، قابل رصد کردن است.
الف) نفی بیداد: حافظ در ابیات زیرین در این مورد به اصطلاح، سنگ تمام می‌گذارد و گناه اصلی و منحصر به فرد آدمیزاد را ستم تلقی می‌کند:
مباش در پی آزار و هر چه خواهی کن / که در شریعت ما غیر از این گناهی نیست
و یا در بیت دیگری رستگاری را در کم آزاری می داند:
دلش به ناله میازار و ختم کن حافظ / که رستگاری جاوید در کم آزاری است
و یا در کارکرد عدالت و آفات حرمان و محرومیت گوید:
ساقی به جام عدل بده باده تا گدا / غیرت نیاورد که جهان پر بلا کند
و در بیت دیگر از این که قدرت بیدادگری ندارد سپاسگزاری می کند :
من از بازوی خود دارم بسی شکر / که زور مردم آزاری ندارم
ب) از سوی دیگر حافظ به خیرخواهی و دوستی و اعراض از دشمنی و خصومت توصیه می‌کند:
درخت دوستی بنشان که کام دل به بارآرد / نهال دشمنی برکن که رنج بی شمار آرد
و یا در جای دیگر:
ده روزه مهر گردون افسانه است و افسون / نیکی به جای یاران فرصت شمار یارا
ای صاحب کرامت شکرانه سلامت / روزی تفقدی کن درویش بینوا را
آسایش دو گیتی تفسیر این دو حرف است / با دوستان مروت با دشمنان مدارا
ج) از جمله خصوصیات حقوق بشر جهان‌شمولی و به اصطلاح یونیورسالیتی آن است تا جایی که کوفی عنان دبیر کل اسبق سازمان ملل متحد عبارتی داشت تحت عنوان «همه حقوق بشر برای همه». حافظ نیز تمامی بشر را در هر تاریخ و جغرافیا دارای یک هویت و یک ماهیت می‌داند و تفاوت ها را اموری تبعی و عرضی و از سر جهل و فقدان آگاهی از حقایق تلقی می‌کند:
جنگ هفتاد و دو ملت همه را عذر بنه / چون ندیدند حقیقت ره افسانه زدند
حافظ مخاطب را از خودشیفتگی و عجب فردی و جمعی نیز بر حذر می‌دارد و اکثر انسان‌ها را در مسیر هدایت می‌پندارد:
عیب رندان مکن ای زاهد پاکیزه سرشت / که گناه دگران بر تو نخواهند نوشت
و یا در بیت دیگر:
در حقیقت هرچه پیش سالک آید خیر اوست / در صراط مستقیم ای دل کسی گمراه نیست
و به گفته خانم مرتاضی لنگرودی شعر حافظ شعری جهانی است و به نقل قول وی از خانم آن ماری شیمل اشعار جهانی، اشعار آشتی و صلح‌اند زیرا هیچ چیز در جهان بیش از صلح نمی‌تواند گسترده و منبسط شود چراکه تمایل اصلی و مشترک آدمیان به زندگی در صلح در درون و بیرون است.

 

رضا شیروانی عضوهیات علمی دانشگاه

 

 

نام شما:
پست الکترونیکی :
نظرات :
بیشتر...